Küresel ekonomi, üretim faktörlerinin ve beşeri sermayenin yeniden tanımlandığı tarihi bir eşikte duruyor. Ancak OECD tarafından yayımlanan son beceri projeksiyonu, modern dünyanın liyakat ve fırsat eşitliği iddialarına dair sarsıcı bir gerçeği gün yüzüne çıkarıyor. Bu gerçek, bireyin hayattaki başarısını belirleyen en temel gücün hâlâ kendi çabası değil, doğum piyangosu dediğimiz o kontrol edilemez şans faktörü olduğudur. Veriler, bugün dünyada zekânın ve çalışkanlığın önüne geçen en büyük bariyerin, içine doğulan ailevi ve sosyo-ekonomik koşullar olduğunu kanıtlıyor.

SİSTEMSEL BİR SAPMA OLARAK YÜZDE ON BİRLİK MİRAS

Liyakat esaslı bir büyüme modeli, bireyin yeteneklerinin piyasa tarafından adil bir şekilde fiyatlanmasını gerektirir. Ancak raporun sunduğu en somut tespitlerden biri, piyasanın bu adaletten ne kadar uzak olduğunu gösteriyor. Bugün aynı teknik beceri seviyesine, aynı akademik geçmişe ve hatta benzer test skorlarına sahip iki profesyoneli kıyasladığımızda karşımıza çıkan tablo oldukça düşündürücüdür. Avantajlı bir aile geçmişinden gelen birey, benzer niteliklere sahip ancak dezavantajlı bir arka plana sahip meslektaşına göre saatlik ücret bazında yüzde on bir daha fazla kazanç elde ediyor. Bu yüzde on birlik uçurum, serbest piyasanın beceriyi saf bir performans birimi olarak değil, bireyin yanında getirdiği sosyal sermaye ve ailevi statü mirasıyla birlikte fiyatlandırdığını kanıtlıyor.

Rapor bu durumu “yapışkan tabanlar” olarak tanımlıyor. Bireyin kişisel kapasitesi ne kadar yüksek olursa olsun, doğum piyangosunun yanlış tarafında yer alması, kazanç potansiyelini baskılayan yapısal bir engele dönüşüyor. Bu durum sadece bir sosyal adalet sorunu değil, aynı zamanda ekonomilerin en yetenekli zihinlerini doğru şekilde ödüllendirememesinden kaynaklanan devasa bir verimlilik kaybıdır.

Devamı Z Raporu Ocak 2026 sayısında…