YAPAY ZEKA, SANAYİ DEVRİMİ’NDEN BU YANA GÖRÜLEN EN BÜYÜK TEKNOLOJİK VE EKONOMİK DÖNÜŞÜMLERDEN BİRİ OLARAK ÖNE ÇIKARKEN, ÜLKELER VE ŞİRKETLER YENİ DÖNEMİN LİDERLİĞİNİ ELE GEÇİRMEK İÇİN MİLYARLARCA DOLARLIK YATIRIMLARA YÖNELİYOR. ABD VE ÇİN ARASINDA YOĞUNLAŞAN REKABET, VERİ MERKEZLERİ, ÇİP ÜRETİMİ, ENERJİ ALTYAPILARI VE BÜYÜK DİL MODELLERİ ETRAFINDA ŞEKİLLENİRKEN, TÜRKİYE DE AÇIKLADIĞI 2026-2030 YAPAY ZEKA EYLEM PLANI İLE BU YARIŞTA DAHA GÜÇLÜ BİR KONUM ELDE ETMEYİ HEDEFLİYOR. TAYVAN İSE GELİŞMİŞ YARI İLETKEN ÜRETİMİNDEKİ LİDERLİĞİ SAYESİNDE YAPAY ZEKA EKOSİSTEMİNİN EN KRİTİK HALKALARINDAN BİRİ OLMAYI SÜRDÜRÜYOR. DİJİTAL ÇAĞIN YENİ GÜÇ MÜCADELESİNDE KARTLAR YENİDEN DAĞITILIRKEN, GELECEĞİN EKONOMİK VE TEKNOLOJİK LİDERLERİNİN KİMLER OLACAĞI İSE ŞİMDİDEN KÜRESEL GÜNDEMİN EN KRİTİK SORULARINDAN BİRİ HALİNE GELİYOR.
GİZEM TÜMBAY KOÇAK
Yapay zeka, 19’uncu yüzyılın sonlarında yaşanan “Yaldızlı Çağ”dan bu yana görülen en büyük sermaye yatırım dalgası olarak değerlendiriliyor. 1870-1900 yılları arasında demiryolları etrafında şekillenen bu dönem; hızlı sanayileşme, dev altyapı yatırımları, büyük sermaye birikimi ve küresel ölçekte etkili şirketlerin yükselişiyle ekonomik tarihte önemli bir kırılma noktası olmuştu. Aradan geçen yaklaşık bir asrın ardından, bu kez dijital teknolojiler ve yapay zeka benzer ölçekte yeni bir dönüşümün kapılarını aralıyor.
Bilgisayarların laboratuvarlardan çıkarak iş dünyasına ve günlük yaşama girmesiyle başlayan dijital devrim, makine öğrenimi ve yapay zeka teknolojilerindeki ilerlemelerle yeni bir evreye taşındı. IBM’in Deep Blue sisteminin 1997 yılında dünya satranç şampiyonu Garry Kasparov’u mağlup etmesi, bu dönüşümün sembolik dönüm noktalarından biri olarak hafızalara kazındı. Bugün ise büyük dil modelleri ve üretken yapay zeka uygulamaları sayesinde teknoloji, yalnızca iş yapış biçimlerini değil, ekonomik rekabetin kurallarını da yeniden tanımlıyor.
Sanayi Devrimi döneminde demiryolları, fabrikalar ve enerji altyapıları ekonomik gücün temel göstergeleri olarak öne çıkarken, yapay zeka çağında veri, işlem gücü, çip teknolojileri ve veri merkezleri yeni stratejik varlıklar hâline geliyor. Şirketler yatırım planlarını yapay zeka ekseninde yeniden şekillendirirken, ülkeler de bu alandaki üstünlük için yoğun bir rekabet yürütüyor.
Markets and Markets verilerine göre, 2025 yılında 439 milyar dolar büyüklüğe ulaşan küresel yapay zeka pazarının, 2033 yılına kadar 3,6 trilyon doları aşması ve yıllık ortalama yüzde 29’un üzerinde büyümesi bekleniyor. Bu tablo, yapay zekânın yalnızca bir teknoloji trendi değil, küresel ekonominin yeni büyüme motoru hâline geldiğini de açıkça gösteriyor.
TÜRKİYE YAPAY ZEKADA YENİ DÖNEMİ BAŞLATTI
Yapay zekâyla birlikte küresel ekonomide yaşanan dönüşüm sürecinde Türkiye izleyeceği stratejik yol haritasını ortaya koydu. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye Yapay Zeka Zirvesi’nde 2026-2030 dönemini kapsayan Türkiye Yapay Zeka Vizyonu ve Eylem Planı’nı açıkladı. Yapay zekânın ekonomik büyümeden güvenliğe, kamu hizmetlerinden sanayiye kadar birçok alanda dönüştürücü bir güç hâline geldiğine dikkat çeken Erdoğan, Türkiye’nin bu alanda yalnızca teknoloji kullanan değil, teknoloji üreten ülkeler arasında yer almayı hedeflediğini vurguladı. Türkiye Yapay Zeka Eylem Planı ile harekete geçirilecek kaynakların üreteceği katma değerin 1 trilyon lirayı aşması beklenirken, Türkiye Yüzyılı’nın aynı zamanda dijital üretim yüzyılı olması planlanıyor.
Dört temel eksen üzerine inşa edilen eylem planı; “Fark et, istifade et, üret ve yönet” başlıklarından oluşuyor. Plan kapsamında iki yıl içinde 5 milyon kişiye yapay zeka okuryazarlığı eğitimi verilmesi, 10 bin ileri düzey yapay zeka uzmanı ve 100 bin yapay zeka uygulama profesyoneli yetiştirilmesi hedefleniyor. Ayrıca sağlık, tarım, savunma ve e-ticaret başta olmak üzere 2 bin kamu veri setinin araştırmacılar ve girişimcilerin kullanımına açılması öngörülüyor.
Türkiye’nin dijital altyapısını güçlendirmeyi amaçlayan plan doğrultusunda, 2030 yılına kadar veri merkezi kurulu gücünün 1 gigavata çıkarılması ve veri merkezi, bulut ve yapay zeka altyapılarına yönelik en az 10 milyar dolarlık özel sektör yatırımının harekete geçirilmesi hedefleniyor. Kamu yatırımlarında yapay zeka projelerine en az yüzde 2 pay ayrılması planlanırken, KOBİ’lerin yapay zeka teknolojilerine erişiminin de çeşitli destek mekanizmalarıyla artırılması planlanıyor.
Yerli ve millî yapay zeka ekosisteminin geliştirilmesine özel önem verilen planda, Türkçe büyük dil modeli çalışmalarının hızlandırılması, yapay zeka büyüme bölgelerinin kurulması ve girişimlerin finansmana erişiminin güçlendirilmesi öne çıkıyor.
ÇİN, GELECEĞİN TEMELLERİNİ ABD FİRMALARINI DIŞLAYARAK ATIYOR
Yapay zekada liderlik koltuğunda ABD ile yarışan Çin, önümüzdeki beş yıl içinde ülke genelinde veri merkezleri inşa etmek için yaklaşık 2 trilyon yuan (295 milyar dolar) harcamaya hazırlanıyor. Pekin’in yerli yapay zeka sektörünü canlandıracak ve potansiyel olarak oyunun kurallarını değiştirecek bu hamlesi, teknolojide ABD’yi geride bırakma hedefini de güçlendiriyor.
Çin’de önemli devlet kurumlarının, ülke çapında birbirine bağlı bilgi işlem merkezlerinden oluşan bir ağ kurmak için düğmeye bastığı söyleniyor. China Mobile ve China Telecom gibi devlet şirketlerinin veri merkezlerinin büyük kısmını işletmesi ve bunların birbirine bağlı olması hedefleniyor. Kullanılacak teknolojinin en az yüzde 80’i için Huawei Technologies gibi yerli tedarikçilere güvenildiği ve böylece pazardaki en etkili ABD rakipleri Nvidia ve Advanced Micro’yu pazardan etkili şekilde dışlamak istedikleri söyleniyor. Plan, Çin’in gelecekteki yapay zeka gelişiminin temellerini atmak için Pekin’in bugüne kadarki en iddialı girişimi olarak ifade ediliyor.
ABD’DEN TARİHİN EN BÜYÜK YATIRIMI
Çin, rekabet etmek için tüm tuşlara basmakta haklı gözüküyor. Öyle ki ABD’nin “Muhteşem Yedili” şirketlerinden Meta, Amazon, Microsoft ve Alphabet bu yıl yaklaşık 670 milyar dolarlık sermaye harcaması yapmayı planlıyor. Geçen yıl küresel çapta özel şirketlerce yapılan 344,7 milyar dolarlık yapay zeka yatırımının 285,9 milyar dolarını ABD’li şirketler gerçekleştirdi. ABD’de geçen yıl sonu itibarıyla 5 bin 427 veri merkezi bulunurken, bu rakamı 529 ile Almanya ve 523 ile Birleşik Krallık takip ediyor. Bu yıl için planlanan yatırımların, ABD tarihindeki en büyük yatırım kalemleriyle kıyaslanabilecek ölçekte olduğu değerlendiriliyor.
Devamı Z Raporu Temmuz 2026 Sayısında…
