PROF. DR. YUSUF DİNÇ
Dünyada sonsuz refah mümkün mü? sorusuna cevap aramanın lüzumu bitmişti. ABD bu dünyanın refahını şişirecek yeri kalmayıncaya kadar yaşadı bir dönem için. Kendi refahı karşılığı dünyaya enflasyon ihraç ederek kendisine her şeyin ucuz, dünyayaysa her şeyin pahalı olduğu bir iklim yaşattı. Henüz dahi durumu anlayan çok az kişi var.
Böyle bir refah için altın bulmadı. Gümüş de çıkarmadı. Savunma sanayini merkeze alan bir bilim kapasitesi geliştirdi. İmalat altyapısı oluşturdu. Ve en önemlisi adanmışlık sergiledi. Bu da Amerika’ya altına, gümüşe ve “her şeye” denk büyük bir buluş verdi.
İşte ABD’yi dünya ekonomik hiyerarşisinin tepesine yerleştiren bu buluş dolardır.
Biz de bulalım demekle bulunmaz tabi. Böyle bir hiyerarşik konumlanma matbaada kabiliyet gösterip paranın en alasını basmakla olmaz, fazlası gerekir.
Söz konusu fazla, en başı itibarıyla, dolara altın karşılığı isnat ederek sağlanmıştır. Bu isnadın kolektif biçimde kabul ettirildiği yerden ötürü adına Bretton Woods sistemi denir.
Bretton Woods sistemi fiat bir paraya mal para niteliği kazandırmıştır. Sistem başta işlemiş sonra yozlaşmıştır. Buna rağmen ABD’nin altın rezervi gelişiminden bağımsız olarak dolar basmasına dünya uzun süre kayıtsız kalmıştır. Nihayet Filistin meselesi etrafında gelişen politik ve petrol kaynaklı jeoekonomik gerilimin de etkisiyle ülkeler, ABD’nin kurduğu para sisteminden altın rezervlerini çekerek tepkisini göstermiştir. Nihayet Bretton Woods sistemi çökmüş ve bir süre için kazandığı mal para statüsünü kaybeden dolar her diğer para gibi itibari para durumuna düşmüştür. Dünya bu hale iki yıl kadar dayanmıştır.
Dayanmak zorunda kalmıştır. Dolara itaat etmişlerdir çünkü alternatifi hayli “şeytanlaştırılmış” olan Sovyet rezerv parasıdır. Ya dolar ya ruble…
Çok kutuplu dünyada para da kutupludur. Ruble konvertibl olmadığından bu pek bilinmez. Rezerv para olarak değil, Ruble zone olarak düşünülür. Bu parantezi şimdilik kapatıp dolara dönüyorum.
Bu iki yıl sonunda doların karşılığını yeniden bulma gayreti sonuç vermiştir. Böylece petrodolar sistemi inşa edilmiştir. Buna göre petrodolar anlaşmasını imzalayan Suudi Arabistan petrolü dolar cinsinden satacaktır. Doğal olarak diğer OPEC ülkeleri de…
Karşılık olarak paraları dolar hükmünde olacaktır. Bunun kâğıt üstündeki biçimi askeri ve ekonomik atağa uğramayacakları, meşruiyetlerinin tartışmaya açılmayacağı vesaire vesairedir.
Böylece ABD’deki refahı ve hatta kurun sabitlendiği seviyeye göre daha fazlasını onlar da yaşayabilecektir. Alan memnun satan memnun…
Bundan itibaren Amerikan parasının egemenliği altında ekonomiler finansallaşmıştır. Çünkü dolar faizli bir paradır. Yani borçlu ve enflasyonlu paradır. En başından bu yana varlık değil, borç olması bir tarafa…
Ve bugün için ABD doları gene karşılıksızdır. Çünkü Suudi Arabistan petrodolar anlaşmasını yenilememiştir.
Fakat görülüyor ki dolar gene rağbet görüyor. Çünkü kutuplaşma yeterince tamamlanmadı.
Hatta dolar her zamankinden daha enflasyonlu her zamankinden daha borçlu her zamankinden daha borç… Ama yine de çalışıyor.
Belki de para siyasi ve askeri kutuplaşma ile para kutuplaşmıyordur. Para kutuplaşınca siyasi ve askeri kutuplaşma gerçekleşiyordur.
ABD bugün çılgınca dünyanın kaynaklarına saldırıyor. Ya paradan vazgeçti ve hakikaten kaynakları kontrol etmek istiyor. Yahut dolara yeniden karşılık sağlamak için enerji, metal ve nadir element varlığını ele geçirmeye çalışıyor.
Çin’in kendi metal borsasını hayata geçirme girişimi bir şeyler anlatıyor olmalı fakat ABD oyunu sistematik ve stratejik değil gözükara oynuyor. Kripto paralar dahil…
Devamı Z Raporu Mart 2026 Sayısında…
